I. 7. pratyaksanumanagamah pramanani
„Są trzy rodzaje poznania prawdziwego: poznanie bezpośrednie (naoczność), poznanie rozumowe i przejęcie poznania.“

pratyaksa – poznanie bezpośrednie, naoczność
anumana – wnioskowanie, poznanie rozumowe
agamah – świadectwo oparte na autorytecie tekstów uświęconych tradycją lub doświadczonych     osób
pramanani – poznanie prawdziwe

    Patańdżali opisuje 3 rodzaje poznania prawdziwego. Najwyższą formą poznania prawdziwego jest poznanie bezpośrednie, dalej poznanie przez wnioskowanie (na podstawie dowodów) oraz przejęcie poznania z uznanego źródła. W Jogabhaszji (I.48) przeczytamy: „Przez poznanie przejęte (agama), przez poznanie rozumowe (anumana) i przez lubowanie się w ćwiczeniu kontemplacyjnym (dhyanabhyasa), w trojaki sposób wywołując (wytwarzając) [prawdę] osiąga się poznanie prawdy (prajna) i najwyższą jogę“.

    Poznanie bezpośrednie (pratyaksa) dokonuje się – jak wskazuje nazwa - bez pośrednictwa, nawet bez pośrednictwa zmysłów, a jedynie za pomocą świadomości intuicyjnej (buddhi). Etapem końcowym – jak zauważa Vjasa (Jogabhaszja I.7) – jest intuicyjne poznanie zjawiska świadomości ze strony puruszy² (purusza staje się świadomy poprzez odbicie w intuicyjnej świadomości buddhi).

    Swami Sivananda wyjaśnia to zjawisko w następujący sposób: „Kiedy rozmaite, ograniczające duszę powłoki zostaną rozpuszczone przez Sadhanę, kiedy różne poruszenia świadomości zostaną opanowane przez ćwiczenia (...), kiedy świadomy umysł jest nieaktywny, wtedy wchodzisz w sferę (...), gdzie buddhi i czysty rozum oraz intuicja, zdolność do bezpośredniego poznania Prawdy, manifestują się.“³

    Patańdżali nie wyklucza też poznania pośredniego, tj. za pośrednictwem rozumowania, przy czym wnioskowanie musi tu być zrównoważone ze spokojną refleksją. Leon Cyboran dodaje, że „może ono [poznanie pośrednie] posłużyć jako środek do poznania bezpośredniego, jeśli przerodzi się w ciągły prąd kontemplacyjny skupiający świadomość, czyli oczyszczający ją z zasłony (avrana) tamasu i zamąceń (mala) radżasu. Jest to typowa droga sankhji, można by powiedzieć – droga sankhjajogi.“

    Co może się wydawać kontrowersyjne, Patańdżali zakłada również możliwość doświadczenia poznania prawdziwego poprzez przejęcie poznania (agamah) od innej osoby lub z tekstu napisanego przez tę osobę. Ten rodzaj poznania prawdziwego ma służyć jako wskazówka, natchnienie czy bodziec kierujący na właściwą ścieżkę jogi, ku własnym doświadczeniom. Poznanie przejęte można porównać do hipotezy roboczej w badaniach naukowych – jest to jedynie kierunek dla eksperymentu.

    W tym rodzaju poznania szczególną rolę odgrywa zaufanie do nauczyciela lub do tradycyjnych nauk przekazywanych przez pisma. Osho podaje następujący przykład: „Idziesz do Buddy. On mówi ci: »Badź cierpliwy, medytuj i przez 2 lata nie zadawaj żadnych pytań.« Musisz to przyjąć z zaufaniem, nie ma innego wyjścia. Możesz oczywiście pomyśleć sobie: »On może mnie zwodzić, a wtedy 2 lata mojego życia będę zmarnowane. Jeżeli po 2 latach okaże się, że on był tylko oszustem (...), to będzie oznaczać, że 2 lata mojego życia zostały zmarnowane.'« Ale nie ma innego wyjścia. Musisz podjąć ryzyko. A jeżeli nie zaufasz Buddzie i zostaniesz tu gdzie jesteś, te 2 lata będą bezużyteczne(...).“