II.4. avidya ksetram uttaresam prasuptatanuvicchinnodaranam
„Niewiedza jest glebą dla pozostałych uciążliwości, czy to uśpionych, osłabionych, przerwanych czy też aktualnie czynnych“

avidya – niewiedza, ignorancja, niezrozumienie natury rzeczy
ksetram – żyzna gleba
uttaresam – dla następnych, dla pozostałych
prasupta – uśpiony, utajony
tanu – stłumiony, osłabiony
vicchinna – przerwany, oddzielony,  skryty, zmieniony
udaranam – w pełni aktywny, rozbudzony

    Dzięki tej sutrze możemy zagłębić się w naturę uciążliwości (kleś). Jak zauważa Patańdżali to niewiedza (avidya) jest zasadniczą przyczyną pozostałych 4 uciążliwości, które prowadzą do cierpienia. Jednakże rozpoznanie natury pozostałych 4 uciążliwości pokazuje, że nie tylko wynikają one z niewiedzy, ale także wpływają na siebie nawzajem, tworząc sieć wzajemnych powiązań, która działa na zasadzie błędnego koła¹. Jak wyjaśnia autor Jogasutr w sutrze II.13, tak długo jak nie wykorzenimy uciążliwości, będą one warunkować naszą egzystencję i nie pozwolą nam się wyzwolić z cierpienia.

    Drugim ważnym wątkiem w tej sutrze jest klasyfikacja uciążliwości ze względu na ich stan, a zatem są kleśie:

• uśpione, gdy są obecne w utajonej formie,
• osłabione (stłumione), gdy ich dokuczliwość jest słabo odczuwalna,
• przerwane, gdy antagonistyczne tendencje występują naprzemiennie, zależnie od tego, która jest silniejsza (najczęściej raga i dveśa²),
• w pełni aktywne.

    Jak wynika z powyższej klasyfikacji nie zawsze jesteśmy świadomi uciążliwości. Gdy są uśpione, przez bardzo długi czas może nam się wydawać, że nas nie dotyczą. Na przykład możemy myśleć, że jesteśmy wolni od agresji czy chciwości. Ale gdy tylko pojawi się odpowiedni bodziec spustowy, gdy tylko nasiono uciążliwości padnie na odpowiednią glebę, wtedy tendencja ujawnia się. Czasem skłonność jest na tyle słaba, że dopóki nie poszukamy jej wnikliwie w sobie, nie będziemy jej świadomi. Mogą też być zmienne – raz czujemy przyjemność, raz ból.

    Jednakże w filozofii jogi uważa się, że czynnikiem, dzięki któremu uciążliwości mogą się rozwijać, jest brak świadomości. Jeśli tylko jakiś obszar świadomości nie jest objęty naszą uważnością – wówczas staje się „wylęgarnią“ negatywnych tendencji. Jak temu zapobiec? Najpierw należy uświadomić sobie w pełni aktywne uciążliwości – te zjawiska, tendencje, które są najbardziej „na powierzchni“. Następnie można wejść nieco głębiej i zobaczyć antagonistyczne tendencje, które są jedynie dwoma końcami tego samego kontinuum. Wchodząc głębiej, stając się coraz bardziej świadomi, możemy dostrzec te słabe tendencje, które istnieją niczym cienie, czekając jedynie na odpowiedni moment do ujawnienia się. Najtrudniejszym zadaniem jest jednak dostrzeżenie tych tendencji, które są uśpione. W tradycji jogi porównuje się je do nasion, które jeszcze nie wykiełkowały. Uchwycenie uciążliwości, które jeszcze nie miały okazji się ujawnić, wymagać będzie perfekcyjnej uważności. Ale tym właśnie jest metoda proponowana przez Patańdżalego – rozwijaniem swojej uważności. Jak rozwijać uważność? Osho podpowiada: „Staniesz się bardziej uważny, jeśli staniesz się surowy i prosty.“ Surowość charakteru i prostota życia odetną bodźce, które niepotrzebnie zakłócają pole świadomości.

 ¹ Np. Lęk przed śmiercią i przywiązanie do życia (abhiniveśa) wynikające z poczucia-ja (egoizmu – asmita) zazwyczaj jest pogłębiane przez grę przywiązania (raga) i awersji (dveśa).

² Gdy odczuwamy przywiązanie do kogoś (raga), nie odczuwamy gniewu (który jest odmianą dveśi). Gdy czujemy gniew, nie pamiętamy o sentymentach.