Antidotum na cierpienie

Image

Wprowadzenie do studiowania Jogasutr Patańdżalego wraz z omówieniem 4 pierwszych sutr

1. Legenda o Patańdżalim

Jak mówi legenda, pewnego dnia Wisznu oglądał wspaniały taniec Śiwy, leżąc na władcy węży - Adiśeszy, który służył mu za łoże. Wisznu był tak bardzo pochłonięty tańcem Śiwy, że jego ciało zaczęło wibrować w rytm kroków tańca. Ta wibracja sprawiała, że stawał się coraz cięższy i cięższy, tak, że Adiśesza ledwo mógł go utrzymać i w końcu omal się nie przewrócił. Jednakże, gdy taniec zakończył się, momentalnie ciało Wisznu stało się znów lekkie. Zaskoczony Adiśesza zapytał swego pana o to zdumiewające zjawisko. Wisznu wyjaśnił, że wdzięk, piękno i majestat tańca Śiwy wywołały odpowiadające im wibracje w jego własnym ciele, czyniąc je ciężkim. Zdumiony tym Adiśesza zapragnął nauczyć się tańca tak, aby zachwycać swego pana. Wisznu przepowiedział mu, że wkrótce Śiwa obdarzy Adiśeszę łaską napisania komentarza do gramatyki, po czym będzie on mógł poświęcić się doskonaleniu w sztuce tańca.

W oczekiwaniu na zesłanie łaski przez Śiwę, uradowany Adiśesza, zaczął medytować, aby dowiedzieć się, kto mógłby być jego matką na ziemi. W trakcie medytacji miał wizję jogini imieniem Gonika, modlącej się o odpowiedniego syna, któremu mogłaby przekazać swą wiedzę i doświadczenie. Od razu zrozumiał, że to właśnie ona byłaby dla niego właściwą matką i oczekiwał pomyślnej chwili, by stać się jej synem. Gonika, świadoma tego, że jej ziemski żywot zbliża się do końca, postanowiła po raz ostatni błagać o spełnienie swego pragnienia. W akcie ofiarnym napełniła dłonie wodą i zamknęła oczy. Gdy już miała ofiarować wodę, otworzyła oczy i spojrzała na dłonie. Ku swemu zdziwieniu, spostrzegła w nich niewielkiego węża, który wkrótce przyjął ludzką postać. Chłopiec pokłonił się przed Goniką i poprosił ją o zaakceptowanie jako syna. Ona zgodziła się i nazwała go Patańdżali (pata - spadający, opadły, ańjali ? ofiara; ańjali oznacza również gest dłoni złożonych do modlitwy). Patańdżali nie tylko napisał komentarz do gramatyki, ale również traktat o ajurwedzie i Jogasutry. Do dziś też cieszy się szacunkiem i uznaniem wśród indyjskich tancerzy. Tyle mówi legenda.

2. Fakty na temat Patańdżalego

W kulturze indyjskiej po dziś dzień niezwykle nośny jest ideał wszechstronnego mędrca (mahariszi) Patańdżalego, przedstawiającego w swych kolejnych dziełach metody usuwania nieczystości ciała (medycyna ? ajurweda), mowy (gramatyka) oraz umysłu (joga). Wielu indyjskich uczonych i nauczycieli jogi propaguje nadal taki obraz Patańdżalego (m.in. B.K.S. Iyengar). Natomiast współcześni badacze wskazują, że Jogasutry powstały między I a III w. n.e., a o samym Patańdżalim, oprócz autorstwa traktatu o jodze, nic więcej nie wiadomo. Współcześnie badacze historii i kultury indyjskiej nie utożsamiają Patańdżalego ? autora Jogasutr z Patańdżalim ? gramatykiem.

3. Symbolika postaci Patańdżalego

Patańdżali w tradycji indyjskiej jest przedstawiany jako pół-człowiek i pół-wąż. Ludzka forma symbolizuje indywidualność człowieka, który jest obdarzony inteligencją, aby poprzez własne wysiłki osiągnąć cel jogi. Natomiast forma węża symbolizuje ciągłość praktyki, której nie można zakończyć przed osiągnięciem celu.
Image Postać Patańdżalego ma trzy i pół spirali poniżej pępka. Według jednej z interpretacji ? 3  spirale symbolizują dźwięk AUM  - symbol Boga jako kreatora, podtrzymującego ład i niszczyciela (asymilatora). Według innej interpretacji 3 spirale przedstawiają trzy guny: sattva, rajas i tamas, a pół spirali stan poza nimi ? gunatita. W symbolice Patańdżalego zwraca się także uwagę na trzy rodzaje cierpień rozpoznawanych przez filozofię sankhji, które należy przezwyciężyć postępując ścieżką jogi: adhyatma (mające źródło w nas samych), adhibhauta (pochodzące od innych żywych istot lub od przyrody nieożywionej) i adhidaiva (sprowadzone przez czynniki boskie lub kosmiczne). Według innych wyjaśnień trzy spirale symbolizują, iż jest on mistrzem jogi, gramatyki i Ajurwedy (patrz legenda powyżej). Pół spirali według tradycji oznacza osiągnięcie stanu kaivalyi (wolności, jedyności).
W lewej dłoni Patańdżali trzyma konchę (muszlę). Symbolizuje ona uważność i gotowość, aby stawić czoła przeszkodom, które pojawiają się na ścieżce jogi. Koncha jest również symbolem jnany ? mądrości, wiedzy. W prawej dłoni, w zależności od sposobu przedstawienia, Patańdżali dzierży albo miecz albo dysk. Dysk (cakra) symbolizuje przezwyciężenie niewiedzy (avidya) poprzez najwyższe wysiłki, natomiast miecz oznacza odcięcie ego (asmita), które jest główną przeszkodą przesłaniającą istotę prawdziwego bytu. Jest to miecz wiedzy (jnana, vidya), przezwyciężający niewiedzę (ajnana, avidya). Te trzy oręża symbolizują także powściągnięcie poruszeń umysłu (cittavrtti), usunięcie przeszkód (antaraya) i wykorzenienie uciążliwości (kleśa) poprzez praktykę jogi.
Tysiącgłowa kobra (sahasra sirasam śvetam) oznacza, że Patańdżali prowadzi nas na tysiące sposobów, ukazując nam liczne metody praktyki, aby odkryć prawdziwą jaźń (atmana, puruszę). Kaptur nad głową jest oznaką ochrony ? pod warunkiem oczyszczenia się praktyką jogi.


4. Inwokacja do Patańdżalego

yogena cittasya padena vaćam
malam śarirasya ća vaidyakena
yopakarottam pravaram muninam
patańjalim pranjaliranato'smi
abahu puruszakaram
śankha ćakrasi dharinam
sahasra śirasam śvetam
pranamami patanjalim
hare om

 

Złóżmy pokłon najszlachetniejszemu z mędrców Patańdżalemu,
który obdarzył nas jogą dla spokoju i świętości umysłu,
gramatyką dla jasności i czystości mowy
oraz medycyną dla doskonałego zdrowia.

Oddajmy cześć Patańdżalemu,
wcieleniu Adiśeszy,
którego górna część ciała ma kształt człowieczy,
dzierżącemu w dłoniach czakrę i konchę
z głową ukoronowaną tysiącgłową kobrą.

5. Jogasutry ? czym są?

Słownik języka polskiego PWN podaje:
?sutra - ?w literaturze staroindyjskiej: zwięzła formuła, aforyzm w postaci prozatorskiej strofy; też: traktat lub podręcznik z różnych dziedzin, składający się z szeregu takich strof? (...)?

Jogasutry przypisywane Patańdżalemu są najważniejszym traktem jogi klasycznej. Dzieło składa się z czterech następujących rozdziałów (pada):
1. Samadhi pada (o kontemplacji, o skupieniu) ? 51 sutr
2. Sadhana pada (o praktyce, o drodze dojścia) ? 55 sutr
3. Vibhuti pada (o zdolnościach i mocach) ? 55 sutr
4. Kaivalya pada (o wolności i wyzwoleniu, o jedyności) ? 34 sutry.
W sumie tekst liczy 195 sutr.
Cztery księgi odpowiadają podziałowi na cztery kasty (varna), cztery stadia życia (aśrama), trzy cechy natury (guna) oraz czwarty stan poza nimi (sattva, rajas, tamas oraz gunatita), a także na cztery cele życia (purusartha).


6. Po co studiować Jogasutry Patańdżalego?

Joga nie jest jedną z technik fitnessu, ani jednym z trendów wellness. Joga nie jest również terapią, ani rehabilitacją. Nie zaliczymy jej również do technik kontroli stresu. Oczywiście rozpoczynamy praktykę zazwyczaj dlatego, że mamy dość codziennego napięcia lub bolą nas plecy czy też po prostu chcemy się wzmocnić lub uelastycznić. Nie ma w tym nic złego, ale podejmując systematyczną praktykę, a już tym bardziej decydując się na zostanie nauczycielem jogi, musimy znać prawidłowy kontekst jogi, ponieważ długotrwała praktyka jogi poza kontekstem może być szkodliwa.

Joga jest jedną z 6 darśan ? szkół klasycznej filozofii indyjskiej. Przy czym należy pamiętać, że filozofia w Indiach nie ma charakteru spekulatywnego (rozmyślania), a soteriologiczny (zajmujący się wyzwoleniem, czy w naszych europejskich kategoriach kulturowych ? zbawieniem). Joga nie jest również religią, co zdecydowanie podkreślają znawcy jogi z różnych kręgów kulturowych ? Swami Jnaneshvara Bharati, Georg Feuerstein czy kontrowersyjny Osho1. Ten ostatni pisze we wstępie do swoich wykładów na temat Jogasutr: ?(...) joga nie jest religią ? zapamiętaj to. Joga nie jest hinduistyczna, ani muzułmańska. Joga jest czystą nauką tak jak matematyka, fizyka czy chemia. (...) Nawet jeśli chrześcijanie odkryli fizykę, to nie oznacza, że fizyka jest chrześcijańska. To był po prostu przypadek, że akurat chrześcijanie odkryli prawa fizyki. Ale fizyka nadal pozostaje nauką. Joga też jest nauką ? to jest tylko przypadek, że hinduiści ją odkryli.? Joga jest nauką i jak każda nauka ma swój naukowy żargon. Kluczem do języka jogi, do pojęć jogi, ale również do metodologii procesu jogicznego jest właśnie traktat Patańdżalego.


1. Warto podczas studiowania Jogasutr zwrócić uwagę, że system wykładany przez ich autora nie jest systemem teistycznym, jednakże Patańdżali nie przedstawia również żadnej ateistycznej doktryny (por. Frauwallner, Eliade).

2. W niniejszym opracowaniu oparłem się na komentarzach i tłumaczeniach następujących autorów: Leon Cyboran (tłumaczenie Jogasutr i Jogabhaszji), Sankhja-jogaczarja Swami Hariharananda Aranya, B.K.S. Iyengar, Swami Venkatesananda, Swami Vivekananda, Swami Jnaneshvara Bharati oraz serii wykładów Osho na temat Jogasutr. Transliterację sutr podaję w oparciu o opracowanie Leona Cyborana.

7. Czym jest joga? Omówienie pierwszych 4 sutr z Samadhi Pada2

I.1. atha yoganuśasanam
Oto teraz rozpoczyna się nauczanie (dyscyplina) jogi


atha ? oto, teraz, inicjacja, pomyślność, pytanie, kwalifikacja, obietnica
yoga ? joga, ujarzmienie, zjednoczenie
anu ? związany z tradycją
śasanam ? nauczanie
anuśasanam ? nauczanie, dyscyplina

W Jogabhaszji (I.1.) Wjasa komentuje, że: ?I (atha) jest tu [wyrazem] mającym znaczenie inicjacji. Należy wiedzieć, że traktat nauczający jogi jest nacechowany inicjacją.? Swami Jnaneshvara Bharati zauważa natomiast, że zastosowanie wyrazu ?atha? oznacza, że nauczanie wymaga wcześniejszego przygotowania ? określonych kwalifikacji (?Oto teraz, po wcześniejszych przygotowaniach(...), rozpoczyna się nauczanie jogi?).
Georg Feuerstein zauważa w ?Encyklopedii jogi?, że użycie przez Patańdżalego sformułowania ?yoganuśasanam? (dyscyplina jogi, nauczanie jogi, tradycyjne nauczanie jogi) pokazuje, iż nie uznaje się on za autora sutr, a jedynie za kompilatora wcześniejszej tradycji nauczania jogi i osobę przekazującą dostępne mu nauki.
B.K.S. Iyengar dopuszcza również następującą interpretację opisową pierwszej sutry: ?W oparciu o doświadczenie wyjaśnia się tutaj praktyki integracji i przekazuje je ludzkości w celu zbadania i rozpoznania tej ukrytej części człowieka, która leży poza polem percepcji zmysłów?.
Jeżeli mamy zrozumieć znaczenie tej sutry pod kątem doświadczenia należy zacząć od naszego rozumienia pojęcia ?teraz?. Bezpośrednie doświadczenie, które jest środkiem do osiągnięcia celu jogi, istnieje tylko i wyłącznie teraz.

 

Pewien znajomy nauczyciel medytacji, hindus mieszkający od dzieciństwa w Europie, opowiedział mi kiedyś historię znanej holenderskiej pisarki, która była jednocześnie dziedziczką olbrzymiej fortuny rodowej. Dziwnym trafem jednak artystka zapałała swoistą miłością do komunizmu i wpadła na pomysł, by organizować olbrzymie rauty dla robotników. I tak raz w tygodniu, zapraszała robotników do swojego pałacu na uroczyste kolacje. Sprawa była oczywiście komentowana w towarzystwie. Jedna osoba zapytała: ?Co z niej za komunistka?! Przecież ona zarządza olbrzymią fortuną! Co to za komunizm?!? Na to ktoś odpowiedział: ?To po prostu jej komunizm.? Jeżeli joga nie będzie umiejscowiona ?tu i teraz?, w sferze rzeczywistego doświadczenia, to nie będzie joga, to będzie ?twoja? joga, która nie ma nic wspólnego z rzeczywistą praktyką. Jak pisze Osho, my non-stop żyjemy w iluzji nadziei, iluzji jutra, przyszłości. ?Teraz? (atha) w tekście Patańdżalego oznacza określony stan umysłu,  bezwzględne ?tu i teraz?, zupełne pozbawienie się iluzji (maya), nadziei, wierzeń, poglądów. Wtedy dopiero według Patańdżalego rozpoczyna się nauczanie / dyscyplina jogi. Z kolei pojęcie anuśasanam (dyscyplina / nauczanie) niesie ze sobą konotację ?zdolność do uczenia się, do bycia uczeniem?, jak również wskazuje na regularność (dyscyplina), do której wróci autor Jogasutr  już w sutrze I.12.

I.2. yogaś cittavrttinirodhah
?Joga to zatrzymanie poruszeń świadomości.


yoga ? joga, ujarzmienie, zjednoczenie
citta ? świadomość empiryczna złożona z 3 elementów: umysłu (manas), świadomości intuicyjnej /     rozumu (buddhi) i ego ? poczucia własnej odrębności (ahamkara)
vrtti ? poruszenie, wir
nirodhah ? kontrola, zatrzymanie, powściągnięcie3

Świadomość empiryczna (citta) w jodze jest rozumiana jako ?organ? składający się z 3 elementów:

 

  • umysłu (manas), rozumianego tutaj jako ośrodek odbioru i przetwarzania danych pochodzących ze zmysłów,
  • świadomości intuicyjnej (buddhi), będącej ośrodkiem wyższych funkcji poznawczych i najbardziej satwicznym elementem Materii/Natury przejawionej (wjakta prakriti),
  • ego (ahamkara).

W procesie praktyki sadhaka ma za zadanie pozbyć się fałszywej identyfikacji (identyfikacji z funkcjami buddhi) i rozpoznać swoje prawdziwe Ja (atman, purusza). Dlatego też Osho zauważa, że joga jest stanem bez-umysłu, bez-świadomości. W filozofii jogi świadomość empiryczna ? umysł nie jest obiektem, tak jak jak w zachodniej psychologii, a rozumiana jest jako proces, jako pewna aktywność.

Z takim rozumieniem świadomości (citta) jest związana jedna z historii o buddyjskim nauczycielu Bodhidharmie. Otóż pewnego razu, gdy przebywał w Chinach, odwiedził go sam cesarz i przywitał go następującymi słowami: ?Jesteś wielkim mędrcem, czekałem na ciebie. Mój umysł jest bardzo niespokojny. Powiedz mi proszę co mogę zrobić, by go uspokoić.? Bodhidharma odpowiedział: ?Nic nie rób. Przyjdź do mnie o czwartej rano, ale pamiętaj weź swój umysł ze sobą? Cesarz nie mógł spać całą noc po tych słowach. Zastanawiał się co Bodhidharma miał na myśli, zaczął go już nawet podejrzewać o szaleństwo, ale jednak tuż przed czwartą zerwał się z łoża i poszedł na spotkanie. Na umówionym miejscu już czekał Bodhidharma ze swoją wielką laską i przywitał go następującymi słowami: ?Widzę, że przybyłeś na spotkanie. Ale czy wziąłeś swój umysł ze sobą?? Cesarz niecierpliwie wykrzyknął: ?Przecież to co mówisz jest bez sensu! Gdzie jestem ja, tam jest i mój umysł?. Bodhidharma spokojnie odpowiedział: ?W porządku, a zatem ustaliliśmy, że umysł jest z tobą, jest w tobie.? Cesarz potwierdził. ?A zatem ? kontynuował nauczyciel ? zamknij teraz oczy i znajdź go. Jak tylko go znajdziesz to wskaż go mi, a ja go uspokoję.? Cesarz zamknął oczy i rozpoczął poszukiwania, ale im mocniej się wytężał, im dłużej szukał, coraz bardziej uświadamiał sobie, że nie ma umysłu, że jest on tylko procesem, wykonywaną aktywnością. Otworzył więc oczy i pokłonił się przed Bodhidharmą, mówiąc: ?Nie ma umysłu.? Nauczyciel odpowiedział: ?A zatem uspokoiłem go. Kiedykolwiek czujesz się niespokojny, po prostu wejrzyj w siebie, gdzie jest ten niepokój. Ten wgląd jest anty-umysłowy, ponieważ wgląd nie jest myśleniem. Jeśli z całym oddaniem próbujesz wejrzeć w siebie, cała twoja energia staje się wglądem, tak jak ta sama energia może stać się ruchem lub myśleniem.?

Jak widać z powyższej historii cittę konstytuują jedynie jej poruszenia, jeżeli są one zatrzymane ? umysł (w rozumieniu: świadomość empiryczna) nie istnieje. Joga jest procesem wglądu. Patańdżali zachęca, aby nie ingerować w pracę umysłu, żeby pozwolić mu robić co robi, a my mamy jedynie obserwować, być świadkiem (drastuh). Jeden z moich nauczycieli medytacji, Mahmood Khan, powiedział kiedyś o umyśle w medytacji ?Pozwól małpom bawić się, ale nie angażuj się w ich zabawę.? Iyengar w ?Pranajamie? (s. 219) opisuje proces medytacji: ?Jest to sztuka (...) przenikliwej obserwacji, (...) jest obserwacją fizycznych procesów zachodzących w ciele, studiowaniem stanów umysłu i głęboką kontemplacją. Oznacza zaglądanie w siebie(...)?. To jest właśnie proces jogi. Poruszenia umysłu znikają w procesie wejrzenia (darśana) w siebie4.


3. Nirodhah pomimo wymienionych wyżej znaczeń ma w sanskrycie zdecydowanie pasywne konotacje. Warto o tym pamiętać, dążąc do zrozumienia sutry I.2. Dlatego też z polskich odpowiedników najbliższe będzie ?zatrzymanie?.

4. Podobne rozumienie tej sutry przedstawił wybitny wedantysta, uczeń Swamiego Sivanandy, Swami Venkatesananda w swoim tłumaczeniu: ?Joga dzieję się, gdy następuje wyciszenie (w sensie ciągłej i czujnej uważności) poruszeń myśli(...)?.

I. 3. tada drastuh svarupe 'vasthanam
Wtedy widz (dusza) utrzymuje się w swej prawdziwej naturze?


tada ? wtedy
drastuh ? dusza, widz
svarupe ? w swojej naturze
avasthanam ? spoczywa, zamieszkuje, przebywa, jaśnieje

Gdy poruszenia świadomości (cittavrtti) zostaną zatrzymane (nirodhah), jak podaje Wjasa w Jogabhaszji (I.3): ?Siła podmiotu świadomości pozostaje (utrzymuje się) wówczas w swojej właściwej naturze tak jak w kajwalii (jedyności, absolutnej wolności)?. Warto zwrócić uwagę na źródłosłów słowa widz ? tzn. widzący, wglądający (w sanskrycie ma zdecydowanie pasywne zabarwienie), a nie działający, myślący itp. (por. komentarz do poprzedniej sutry).
Kiedy poruszenia świadomości są zatrzymane, ciągłość procesów świadomościowych zostaje przerwana, wówczas doświadczamy rzeczywistości znanej w jodze jako sat-cit-ananda. Sat oznacza prawdę, w której ginie wszelki fałsz, złudzenia i iluzje. Prawdę, która prowadzi od nierealności do realności, od ciemności i ignorancji do światła wiedzy, od ograniczenia do wolności. Cit oznacza oczyszczoną świadomość, natomiast ananda ? błogość, szczęśliwość.

I. 4.  vrttisarupyam itaratra
W innym czasie widz utożsamia się z poruszeniami świadomości


vrtti ? poruszenie, wir
sarupyam ? identyfikowanie, podobieństwo, bliskość, sąsiedztwo
itaratra ? kiedy indziej, w innym czasie

Aby zrozumieć tę sutrę, należy wrócić do definicji jogi w sutrze I.2: Joga to zatrzymanie poruszeń świadomości. Kiedy świadomość (proces/aktywność świadomości) zatrzymuje się, istnieje tylko widz. W każdym innym wypadku, działają poruszenia świadomości. W filozofii jogi to właśnie poruszenia umysłu są tym, co powoduje sansarę ? świat cierpienia, w którym żyjemy. Dlatego, celem jogi jest zatrzymanie poruszeń świadomości ? wtedy wyzwalamy się ze świata cierpienia.
W świecie cierpienia, jak zostało to już wcześniej powiedziane, utrzymuje nas fałszywa identyfikacja, błędne utożsamienie się. Gdy pojawia się jakaś myśl, natychmiast się z nią utożsamiamy. Gdy do mózgu jest wysłany sygnał, że brakuje jakiegoś istotnego składnika odżywczego w organizmie, pojawia się myśl związana z głodem. Praktycznie natychmiast identyfikujemy się z tą myślę i jesteśmy gotowi powiedzieć: ?(Ja) jestem głodny?. Możemy podejrzewać, iż Patańdżali nigdy nie powiedziałby ?Jestem głodny?, a raczej ?Mój żołądek jest głodny? i pozostałby jedynie świadkiem tego procesu. Metoda jogi, omawiana przez Patańdżalego w Jogasutrach,  jej praktyka (abhyasa) i wyrzeczenie (vairagya), prowadzi do odcięcia utożsamień (identyfikacji) sadhaki ze światem przejawionym. ?Wtedy widz utrzymuje się w swej prawdziwej naturze? czy też (jak tłumaczy to B.K.S. Iyengar) ?Wtedy widz przebywa w swej prawdziwej chwale.?
Iyengar zauważa w swoim komentarzu do Jogasutr: ?Gdy widz utożsamia się ze świadomością lub postrzeganymi przedmiotami, jednoczy się z nimi i zapomina o swej wielkości. (...) Jeśli dusza nie jaśnieje swą własną chwałą, oznacza to, że miejsce duszy zajęła zdolność myślenia.?

 

 

Niniejszy tekst jest oparty na wykładzie, przygotowanym w ramach kursu nauczycielskiego kierowanego przez Romana Grzeszykowskiego.

 

Kalendarz imprez

<<  Czerwiec 2018  >>
 Pn  Wt  Śr  Cz  Pt  So  N 
      1  2  3
  4  5  6  7  8  910
11121314151617
181920212223
 
webmaster